Αττική ερυθρόμορφη αγγειογραφία της αρχαϊκής εποχής

Ευρυδίκη Κεφαλίδου

Επίκουρη Καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας

Βιογραφικό

1ο μάθημα:

• Εισαγωγή στη μελέτη της κεραμικής και της εικονογραφίας. Σύντομη επισκόπηση της αττικής κεραμικής από τη Πρωτογεωμετρική περίοδο έως το περ. 530 π.Χ.
• Ανακάλυψη ερυθρόμορφης τεχνικής γύρω στο 530 π.Χ. Οι πρώτοι πειραματισμοί –  δίγλωσσα αγγεία –  Ζ. του Ανδοκίδη.

2o μάθημα:

• Άλλοι αγγειογράφοι δίγλωσσων αγγείων: Ψίαξ, Πασέας και άλλοι.
• Το εμπόριο των αττικών ερυθρόμορφων αγγείων στην Ετρουρία και αλλού.
• Επιγραφές Καλών.
• Οι Πρωτοπόροι (Μέρος Α): Βασικά χαρακτηριστικά της oμάδας - Ευφρόνιος.

3ο μάθημα:

• Ευθυμίδης, Σμίκρος, Φιντίας, Ζ. του Δικαίου, Ζ. του Σωσία.

4ο μάθημα:

• Κυλικογράφοι της πρώτης ερυθρόμορφης γενιάς:  Όλτος - Επίκτητος - Φείδιππος - Ζ. του Ευεργίδη - Σκύθης.

• Υστεροαρχαϊκοί αγγειογράφοι (Μέρος Α): Ζ. του Κλεοφράδη.

5ο μάθημα:

• Υστεροαρχαϊκοί αγγειογράφοι του τέλους του 6ου και των αρχών του 5ου αι. π.Χ.: Ζ. του Βερολίνου, Ζ. του Νικόξενου, Ζ. του Ευχαρίδη.

6ο μάθημα:

• Μύσων, Ζ. του Ιπτάμενου Αγγέλου, Ζ. του Harrow, Ομάδα του Ζ. του Συλέα.

7ο μάθημα:

• Ορισμένες ενδιαφέρουσες ομάδες: Ομάδα του Συρίσκου, Ομάδα «αλαβάστρων με Νέγρους», Αγγεία με ενδιαφέροντα θέματα (διαφόρων αγγειογράφων): Z. της Κοπεγχάγης, Ζ. του Γήρατος, Ζ. του Άργου, Ζ. των Σειρήνων, Ζ. του Τyszkiewicz.

• Κυλικογράφοι της δεύτερης ερυθρόμορφης γενάς: Πειθίνος, Πρωτοπαναίτια Ομάδα, Ονήσιμος, Z. του Colmar, Ζ. του Αντιφώντος, Ζ. του Κλουβιού.

8ο μάθημα:

• Z. του Bρύγου, Ζ. της Γιγαντομαχίας  του Παρισιού, Ζ. του Χυτηρίου, Ζ. της Βρισηίδας, Ζ. της Δοκιμασίας, Ζ. του Τριπτόλεμου.

9ο μάθημα:

• Οι δύο τελευταίοι σημαντικοί υστεροαρχαϊκοί κυλικογράφοι (περ. 500-470/460 π.Χ.): Δούρης και Μάκρων.

• Υστεροαρχαϊκοί Μανιεριστές αγγειογράφοι (περ. 480-460 π.Χ.): Ζ. του Χοίρου, Ζ. του Λένινγκραντ, Ζ. του Πανός.

10ο μάθημα:

• Υστεροαρχαϊκοί αγγειογράφοι μεγάλων αγγείων (περ. 480-470 π.Χ.): Ζ. του Μονάχου 2413, Ερμώναξ, Ζ. της Γέννησης της Αθηνάς, Ζ. της Providence, Z. του Νίκωνος, Ζ. του Οιoνοκλή.

• Υστεροαρχαϊκοί κυλικογράφοι (περ. 470-460 π.Χ.): Ζ. του Ευαίωνος, Ζ. Κλινικής, Ζ. του Τήλεφου, Ζ. της Μπότας.

11ο μάθημα:

• Άσκηση-εργαστήριο στο Μουσείο του Τομέα Αρχαιολογίας

12ο-13ο μάθημα:

• Επισκέψεις στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο (Συλλογή Αγγείων) και άλλα Μουσεία της Αθήνας

H εικονιστική/αφηγηματική διακόσμηση των αγγείων μας δίνει πλούσιες πληροφορίες για την καθημερινή ζωή, τη μυθολογία, τη θρησκεία, τον αθλητισμό, την ιδεολογία, την κοινωνία, ακόμη και για τις πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες της ελληνικής αρχαιότητας.
Στο μάθημα εξετάζεται η γραπτή κεραμική σε μία συγκεκριμένη περιοχή εποχή και σε μια συγκεκριμένη περιοχή, δηλαδή στην Αττική του τέλους του 6ου και του πρώιμου 5ου αιώνα π.Χ.
Οι εκπαιδευόμενοι μαθαίνουν τις τεχνικές κατασκευής, τα σχήματα και τις χρήσεις των αγγείων, καθώς και την εμπορική τους διακίνηση (εξαγωγές) σε ολόκληρη τη Μεσόγειο.

Σημαντικός στόχος είναι να εμβαθύνουν στην πλούσια εικονογραφία της κεραμικής, να ασκηθούν στον τρόπο «ανάγνωσης» των εικόνων και να κατανοήσουν τις μεθόδους της εικαστικής αφήγησης, η οποία διαφέρει πολύ από την αφήγηση μέσω του γραπτού ή του προφορικού λόγου.

Με την επιτυχή παρακολούθηση του μαθήματος θα είναι σε θέση να αντλούν ποικίλες αλλά και ειδικές πληροφορίες μέσα από τις εικόνες που ζωγραφίστηκαν σε μια εποχή η οποία σημαδεύτηκε από σημαντικά ιστορικά και πολιτικά γεγονότα, όπως η τυραννία του Πεισίστρατου, οι Περσικοί πόλεμοι κ.ά.

Αυτές οι πληροφορίες των εικόνων φωτίζουν πολλές πτυχές της ζωής, οι οποίες μπορεί να μας είναι άγνωστες από άλλου είδους αρχαίες πηγές.

Ι. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ (αλφαβητικά)

Α. ΒΑΣΙΚΑ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΑ

• Boardman, J. Αθηναϊκά ερυθρόμορφα αγγεία. Αρχαϊκή περίοδος (μετάφρ. Ε. Παπουτσάκη-Σερμπέτη & Γ. Ε. Χατζή), Αθήνα 2001.
• Scheibler, I. Ελληνική Κεραμική. Παραγωγή, εμπόριο και χρήση των αρχαίων ελληνικών αγγείων (μετάφρ. Ε. Μανακίδου), Αθήνα 1992 [α΄ γερμ. έκδ. 1983].
• Τιβέριος, Μ. Ελληνική Τέχνη - Αρχαία Αγγεία, Αθήνα 1996.

Β. ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΥΣΕΣ ΣΥΝΑΦΕΙΣ  ΜΕΛΕΤΕΣ  (χρήσεις, εμπόριο και εικονογραφία αρχαίας κεραμικής) 

• Στεφανάκης, Μ. Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία – Μέρος Α: Εισαγωγή – Κεραμική, Αγγειογραφία, Αθήνα 2012: Κεφάλαια 3-4 (γενική επισκόπηση και εξέλιξη της κεραμικής και της αγγειογραφίας).

• Boardman, J. «Οι κεραμείς και οι ζωγράφοι της Αθήνας του έκτου αι. και το κοινό τους», στο: Rasmussen, T. & Spivey, N. (επιμ.), Προσεκτικές ματιές στα ελληνικά αγγεία (μετάφρ. Θ. Ξένος), Αθήνα 1997 [α΄ αγγλ. εκδ. 1991], 109-140.

• Boardman, J. Η ιστορία των αρχαίων ελληνικών αγγείων (μετάφρ. Κ. Κοπανιάς) Αθήνα 2006[α΄ αγγλ. έκδ. 2001]: τα αρχαία αγγεία ως σημαντική πηγή για τη μελέτη των κοινωνιών που τα δημιούργησαν (απόψεις  για τη ζωή, τον μύθο, αλλά και για την πολιτική), η στυλιστική εξέλιξη των αγγείων, οι ταυτίσεις των αγγειογράφων, οι τεχνικές για το πλάσιμο και τη διακόσμησή τους, η καθημερινή ζωή των κεραμιστών στις αρχαίες ελληνικές πόλεις, το εμπόριο των αγγείων, κ.ά. συναφή θέματα.
• Carpenter, T. H. ArtandMythinAncientGreece, Λονδίνο-Νέα Υόρκη 1991: ευσύνοπτο εικονογραφημένο εγχειρίδιο, με έμφαση στην εικονογραφία της κεραμικής.
• Clark, A., Elston, M. & Hart, M. L., Understanding Greek Vases. AGuidetoTerms, Styles, andTechniques, Los Angeles 2002: ευσύνοπτο εικονογραφημένο ‘λεξικό’ για τους αγγειοπλάστες, τους αγγειογράφους, τα σχήματα και την τεχνολογία των αγγείων.
• Cook. R. M. Ελληνική Αγγειογραφία (μετάφρ. Δ. Τσουκλίδου), Αθήνα 1994 [α΄ & β΄ αγγλ. έκδ. 1960, 1972]: γεωμετρικός ρυθμός, ανατολίζων και μελανόμορφος ρυθμός, ερυθρόμορφος ρυθμός, ελληνιστική κεραμική, μελαμβαφής κεραμική, τεχνικές κατασκευής και διακόσμησης, σχήματα αγγείων, επιγραφές στα αγγεία, χρονολόγηση κεραμικής, σημασία της κεραμικής, κ.ά. συναφή θέματα. 
• Mertens, J. R.  HowtoReadGreekVases, Yale-New Haven-Λονδίνο 2010: διεξοδική εικονογραφική ανάλυση επιλεγμένων παραδειγμάτων (διαχρονικά), με άριστη εικονογράφηση.
• Rasmussen, T. & Spivey, N. (επιμ.), Προσεκτικές ματιές στα ελληνικά αγγεία (μετάφρ. Θ. Ξένος), Αθήνα 1997 [α΄ αγγλ. εκδ. 1991]: γεωμετρικός ρυθμός, Κόρινθος και ανατολίζων ρυθμός, οι κεραμείς και οι αγγειογράφοι στην Αθήνα του 6ου και 5ου αιώνα π.Χ., ελληνιστικά αγγεία, η αγγειογραφία της Κάτω Ιταλίας, εμπόριο αγγείων, κ.ά. συναφή θέματα.
• Sparkes, B. Α. Greek Pottery. AnIntroduction, Manchester-Νέα Υόρκη 1991: κατασκευή αγγείων στα κεραμικά εργαστήρια, σχετική απόλυτη χρονολόγηση της κεραμικής, σχήματα και χρήσεις των αγγείων, τα διαφορετικά είδη της διακόσμησης, εμπόριο αγγείων κ.ά. συναφή θέματα.
• Sparkes, B. Α. Ερυθρό και μέλαν. Μελέτες στην αρχαία ελληνική κεραμική (μετάφρ. Δ. Τσιαφάκη), Αθήνα 1996 [α΄ αγγλ. έκδ. 1996]: οι κυριότερες φάσεις στην ιστορία της ελληνικής κεραμικής παραγωγής (διακοσμημένης και αδιακόσμητης), οι σύγχρονες αξιολογήσεις των τρόπων μελέτης της ελληνικής κεραμικής, η εικονογραφία των αγγείων και η κοινωνία που τα παρήγαγε, οι πληροφορίες που δίνει η μελέτη των αγγείων για την κοινωνία, την ιστορία της τέχνης, τη μυθολογία και την οικονομία, η ιστορία της συλλογής της ελληνικής κεραμικής από την Αναγέννηση μέχρι σήμερα (σύγχρονο εμπόριο αγγείων στην αγορά έργων τέχνης), κ.ά. συναφή θέματα.

Γ. ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΚΕΡΑΜΙΚΗΣ

• Benz, Μ., Geominy W., & Müller. J. M. (επιμ.), TonArt - Virtuosität antiker Töpfertechnik, Petersberg 2010.
• Cohen, B.  (επιμ.). TheColorsofClay: SpecialTechniquesinAthenianVases, Los Angeles 2008: σημαντικές μελέτες για τις ειδικές τεχνικές που κατά καιρούς εφαρμόζονταν στα αγγεία.
• Noble, J.V.TheTechniquesofPaintedAtticPottery (αναθεωρημένη έκδοση) Λονδίνο 1988 [α΄ έκδοση 1965]: βασικό έργο αναφοράς για την τεχνολογία της αρχαίας κεραμικής.
• Schreiber, T. AthenianVaseConstruction. APotter’sAnalysis, Malibu 1999: η τεχνολογία κατασκευής των αρχαίων αγγείων από τη σκοπιά μιας σύγχρονης εξειδικευμένης κεραμίστριας.

ΙΙ. ΠΗΓΕΣ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

• Beazley Archive Pottery Database: http://www.beazley.ox.ac.uk/pottery
• Αρχαϊκή αγγειογραφία: http://users.sch.gr/ipap/Ellinikos Politismos/eisodos.htm
• Όλοι οι επίσημοι ιστότοποι των ελληνικών και ξένων Μουσείων

• Διδασκαλία στην αίθουσα, εξολοκλήρου με προβολή Power-Point
• Εργαστήριο: στη Συλλογή Κεραμικής του Μουσείου του Τμήματος Ιστορίας-Αρχαιολογίας (Κτήριο Φιλοσοφικής Σχολής, 2ος όροφος).
• Επίσκεψη σε Μουσείο της Αθήνας

•  Προφορικές εξετάσεις με προβολή Power-Point

•  Επιτυχής παρακολούθηση του Εισαγωγικού μαθήματος ΙΑ 11: Κλασική Αρχαιολογία Α΄

• Προπτυχιακοί φοιτητές του Τμήματος Ιστορίας - Αρχαιολογίας